Latest News

Taispeántais nua 'Cogadh na gCarad' ag Músaem Cathrach na Gaillimhe


Taispeántais nua 'Cogadh na gCarad' ag Músaem Cathrach na Gaillimhe

Tá lúcháir ar Mhúsaem Chathair na Gaillimhe oscailt taispeántais nua a fhógairt a fhiosraíonn an tragóid cogaidh cathartha céad bliain d’aois nuair a lámhachadh Pádraic Ó Máille agus maraíodh Liam Mellows.  ‘Cogadh na gCarad, 1922-23: Scéal an chogaidh chathartha Pádraic Ó Máille agus Liam Ó Maoilíosa’, taispeánann an taispeántas grianghraif annamha agus roinnt míreanna pearsanta de chuid Ó Máille agus Mellows. I measc na mbuaicphointí tá gunnán a bhronn Michael Collins ar Ó Maille ar lá a phósta agus an litir dheireanach ó Liam Mellows a scríobhadh sular cuireadh chun báis é.

Léirithe mar chuid de Chlár Deich mBliana Comóradh Céad Bliain Chomhairle Cathrach na Gaillimhe 2022, tá an taispeántas maoinithe ag an Roinn Turasóireachta, Cultúir, Ealaíon, Gaeltachta, Spóirt agus Meán. Mairfidh sé go dtí an 24 Bealtaine 2023, céad bliain ó tháinig deireadh le Cogadh Cathartha na hÉireann.

I mí na Nollag 1922, cuireadh Liam Mellows agus triúr ceannairí Poblachtaigh eile chun báis mar beart dhíoltas as ionsaí ar na polaiteoirí Pádraic Ó Máille agus Seán Hales. Iar-chomhghuaillithe míleata agus polaitiúla, d’fhóin Ó Máille faoi Mellows le linn Éirí Amach na Cásca i nGaillimh agus bhí an bheirt fhear tar éis ionadaíocht a dhéanamh don chontae sa chéad agus sa dara Dáil.

“Tá an t-am gearr, agus ní mór go leor a ba mhaith liom a rá a dul gan ráite. Ach tuigfidh tú; i chuimhneacháin den sórt sin labhraíonn croí go croí. Ag 3.30 maidin inniu cuireadh in iúl dúinn (Dick Barrett, Rory O’Connor, Joe McKelvey agus mé féin) go raibh muid le cur chun báis mar beart dhíoltas.”

Seo iad focail Liam Mellows, ina litir dheireanach chuig a mháthair, Sarah, a scríobhadh óna chillín i bPríosún Mhuinseo, Baile Átha Cliath ar maidin a chur chun báis é. Is é a thaispeáint i Músaem Cathrach na Gaillimhe an chéad uair a cuireadh ar taispeáint go poiblí é.

Thairg an Conradh Angla-Éireannach, a síníodh ar 6 Nollaig 1921, neamhspleáchas teoranta laistigh d'Impireacht na Breataine do 26 contae Éireannacha - Saorstát na hÉireann - seachas do Phoblacht na hÉireann a bhí ag teastáil. Mar thoradh air sin, scoilt gluaiseacht phoblachtach na hÉireann idir lucht tacaíochta agus céile comhraic an Chonartha, na Saorstátairí agus na Poblachtánaigh, rud a chuir tús le cogadh cathartha a mhair ó 28 Meitheamh 1922 go 24 Bealtaine 1923. Cogadh na gCarad a thugtar air i nGaeilge. Thosaigh an choimhlint gan dearbhú foirmiúil cogaidh, tháinig deireadh léi gan socrú, ba chúis le timpeall 1,500 bás, agus d'fhág an Saorstát deighilte agus é ar tí féimheachta.

Tháinig an Saorstát i réim go foirmiúil ar 6 Nollaig 1922. An lá dár gcionn, rinne míleataigh frith-Chonartha luíochán do bheirt teachtaí ar son an chonartha agus iad ag déanamh a mbealach go Dáil Éireann, ag marú Hales agus ag goineadh Ó Máille. An mhaidin dár gcionn, mar frithbheart, chuir an Saorstát ceathrar príosúnach frithchonartha chun báis. Nuair a lámhachadh teachtaí Saorstáit agus forghníomhú príosúnach Poblachtach, le gach iar-chomrádaithe in airm, bhí an cogadh cathartha tar éis an pointe is ísle a bhaint amach.

Tugann an sliocht seo a leanas as an litir léargas níos fearr ar charachtar Liam Mellows:

“Cuirim teachtaireacht eile chugat freisin. Seo é: Ná bíodh díoltas ná bearta díoltais le baint as Poblachtánaigh mar gheall ar ár mbás. Faighimid bás ar son na fírinne. Tiocfaidh fíréanú, glanfar na ceocháin ar shiúl, agus is fada go mbeidh bráithre fola ina ndeartháireacha arís i gcoinne an chos ar bolg ar ár dtír agus ar Shasana Impiriúlach… Sa chreideamh seo faighim bás sásta, máithiúnas do chách, mar tá súil agam go bhfaighidh mé maithiúnas.” (Liam Mellows, Príosún Mhuinseo 8/12/22).

Ní raibh aon droch-thoil ag Ó Máille i gcoinne a iar-chomrádaithe. Go luath i 1923, agus a chréachtaí gan cneasaithe go hiomlán, dúirt sé le cruinniú poiblí i dTuaim: “Táim sásta lámh an duine a chuir na hurchair ionam a chroitheadh.” In ainneoin a iarrachta ar athmhuintearas, i súile roinnt daoine, bhí a sheasamh smálaithe ag na báis. Blianta ina dhiaidh sin, scríobhfadh Sarah Mellows – máthair Liam – chuig Ó Máille á rá: ‘Bhí a fhios againn nach raibh lámh, gníomh ná páirt agat sa phleanáil ná i do pháirtí sa chur chun báis [de Nollaig 1922]’.

Bíonn Músaem Cathair na Gaillimhe ar oscailt ó Mháirt go Satharn ó 10rn go 5in. Tá cead isteach SAOR IN AISCE. Chun sonraí iomlána a fháil ar imeachtaí agus taispeántais atá le teacht tabhair cuairt ar www.galwaycitymuseum.ie .